лого цифровизация12

arctic
multilingual portal

Книга для чтения на языке лесных юкагиров Начальный курс обучения

Ответственный редактор к.и.н. Л. Н. Жукова Редактор юкагирского текста д.ф.н. И. А. Николаева Иллюстрации Р. Чернецовой“Чолҕораадиэпэ” (“Зайчики”) – книга для чтения на юкагирском языке (таежный диалект) для студентов северного отделения филологического факультета и для учащихся средней школы, изучающих юкагирский язык. В книгу вошли наиболее известные русские народные сказки, загадки, а также сказки, рассказы, стихи русских и российских писателей. Переводы на юкагирский язык осуществили юкагиры, жители с. Нелемное и пос. Зырянка Верхнеколымского улуса РС(Я). Книгу дла чтения “Чол5ораадиэпэ” рекомендуется использовать в начальном курсе обучения после окончания работы над “Букварем”.

Өнмэгэ льиик (Заповеди)

Йөульэтлэк – Люби (всех и все).Тэт уйлоол лэбиэ анурэк – Береги родную землю.Тэт лэбиэҥоодьэ ноудиик, йөульэтльэк – Береги, охраняй, люби родную природу.Оойоотэйбэн өнмэгэ льиик – Помни о будущем.Лосилҥин ньаасьак – Поклоняйся огню.Оожииҥин эрчоон эл аалэк – Не оскверняй воду.Эл кудэдэллэ, эл хонрэшлэк – Не убивай, не разрушай (без причины).Эл кимдааньэлэк – Не обманывай.Эл холлуйлэк – Не завидуй.Эл олунулэк – Не воруй.Эл ильдэлэк – Не ругайся.Эл кимдьэлэк – Не дерись (старайся решать все вопросы мирным путем).Кижоодьэ эл өнмэлэк – Не будь легкомысленным.Эрчоонгэт мэт мойк – Воздерживайся от плохого.Пугэсьэ шубэндьэньэк – Будь с горячим сердцем.Эрчэ өнмэгэ эл льиилэк – Плохое не запоминай.Омосьо ньиҥиэньэк, омосьэ шоромо оок – Будь с хорошей душой, хорошим будь.Йиэн лэбиэ шоромоньэ ньэкэнмик – Дружи с людьми.

ЧУУЛЬДИИ ЛУЧИПЭ (Русские сказки)

Курочкэ – рябэ

Пулут тэрикэдиэньэ льэльэлҥи-модольэлҥи. Титтэгэ льэльэл курочкэ-рябэ. Йайциэлэк лөудиэльэлмэлэ, таатбэн оло чэроуроолэк. Пулут толчиим, толчиим – эл хонжошльэл. Тэрикэ толчиим, толчиит – эл хонжошльэл. Шөлбудиэ альдэгэн хонэйльэл, тудэ лахилэ уушайльэлум, йайцэ лөудульэл, таат хонжольэл. Пулундиэ ибэльэй, тэрикиэдьиэ ибэльэй, курочкэ-рябэ аай өрньэй:

– Кудах-тах-тах! Кудах-тах-тах! Эл ибэльэлэк пулут, эл ибэльэлэк тэрикэ! Мэт йайцэ титин кэчиит, йиэнбэн оотэй, эл чэроуроо – э, таатбэн оотэй.

Пөмнэлбэн

Пулундиэ тэрикиэдиэньэ модольэлҥи. Иркидьэ пулундиэ тэрикиэдиэҥин молльэл:

– Тэрикэ, илэгулэ пөмнэлбэн аадэллэ йиэльэш!– Нумун мэт тэтин аадэллэ йиэльэшут? Илэгул өйльэ!– Тэт амбаргэн омось йуөк, бэйдьиэн мэччидьэк, пөмнэлбэнҥоон нуктэмэк!Таат таҥ тэрикиэдиэ амбарҥин хони, бэйдьэ аҥсиидэллэ, йукоодьоонгэлэ нуктэллэ, таҥ иллугулэ пөмнэлбэндиэк аамэлэ. Табунгэлэ йиэльэштэллэ, охнодаҥильгэ пөньиим.Пөмнэлбэн ходоодэллэ, ходоодэллэ таат пэмэриэй. Киэйэн пол будиэн, таат шэшпэдаҥиль лаҥии пэмэрэй, таат льэт пудэ йахай. Пудэ йахадэллэ, чугэгэн таҥдиэт пэмэриэй. Таат пэмэрэт хондэгэ ньаасьэдин чолҕораадиэк пөгул. Чолҕораадиэ тудин мони:– Пөмнэлбэн, мэт тэтул лэгут!– Чолҕоро, мэтул эл лэйлэк, мэт тэтин йахтэтчэ! – пөмнэлбэн мондэллэ таат йахтаай:
Мэт амбаргэ мэччиилоодьэ,Мэт иллугулэ уйоодьэ,Мэт хаахаагэт шэйрэсьэ,Мэт эпиэгэт шэйрэсьэ,Тэткэт аай шэйрэйтэйэ!
Пөмнэлбэн чолҕораадиэгэт чугэгэн таҥдиэт пэмэрэй.Пэмэрэдэгэ, ньаасьэдин көдиэлэк кэлул.– Пөмнэлбэн, мэт тэтул лэгут!– Эл лэйлэк мэтул, – пөмнэлбэн мони. – Мэт тэтин йахтэтчэ
Мэт амбаргэ мэччиилоодьэ,Мэт иллугулэ уйоодьэ,Мэт хаахаагэт шэйрэсьэ,Мэт эпиэгэт шэйрэсьэ,Мэт чолҕораадиэгэт шэйрэсьэ,Тэткэт аай шэйрэйтэйэ!Көдиэлгэт шэйрэсь.
Пөмнэлбэн таҥдиэт мургэ молҕон пэмиэрэй. Таат пэмэрэдэгэ, мээмээлэк ньаасьэдин кэллэ мэдэйл.– Пөмнэлбэн, мэт тэтул лэгут!– Ходит мэтул тэт лэктэмэк!Таат йахтай:
Мэт амбаргэ мэччиилоодьэ,Мэт иллугулэ уйоодьэ,Мэт хаахаагэт шэйрэсьэ,Мэт эпиэгэт шэйрэсьэ,Мэт чолҕораадиэгэт шэйрэсьэ,Мэт көдиэлгэт шэйрэсьэ,Тэткэт аай шэйрэйтэйэ!Аай шэйрэсь, идьии мээмээгэт.
Пөмнэлбэн пэмэрэй чугэгэн, ньаасьэдин шахалэлэк шубэжэл.– Пөмнэлбэн, ходо тэт пөмнэсиик, иилуусиик, хаҥидэ мэ пэмэрэйэк?Пөмнэлбэн табун мэдиидэллэ, айаадэллэ таат йахтаай:
Мэт амбаргэ мэччиилоодьэ,Мэт иллугулэ уйоодьэ,Мэт хаахаагэт шэйрэсьэ,Мэт эпиэгэт шэйрэсьэ,Мэт чолҕораадиэгэт шэйрэсьэ,Мэт көдиэлгэт шэйрэсьэ,Мэт мээмээгэт шэйрэсьэ,Тэткэт, шахалэ, аай шэйрэйтэйэ!
Пөмнэлбэн таат шахалэгэт пэмэриэй, пэмэриэдэгэ, шахалэ мони:– Ходимиэ омосьэ йахтэйэк! Мэт лигэйэ, ньэлэмэ эл мэдиийэ. Мэт йоҕул иисьэгэ мадаадэллэ йахтэк-таа!Пөмнэлбэн йоҕулэ иисьэгэ мадаадэллэ таат йахтаай:
Мэт амбаргэ мэччиилоодьэ,Мэт иллугулэ уйоодьэ,Мэт хаахаагэт шэйрэсьэ,Мэт эпиэгэт шэйрэсьэ,Мэт чолҕораадиэгэт шэйрэсьэ,Мэт көдиэлгэт шэйрэсьэ,Мэт мээмээгэт шэйрэсьэ,Тэткэт, шахалэ, аай шэйрэйтэйэ!
– Ньайдэльисьэ йахтэлэк! Мэт нингэльидьэ эт мэдиильэлдьэ! Идьии мэт оҥоргэ мадаадэллэ йахтэк-таа!Пөмнэлбэн таҥ ажууги мэдиидэллэ, таат оҥордэгэ мэнмэгэсь. Шахалаадиэ тудэгэлэ таҥдиэт амладайм…

Чэнчэ нумиэдиэ

Чорхо будиэ чэнчэ нумэдиэк оҕоол. Нумэдиэ архаан шөльбудиэк шубэжэл. Нумэдиэ йуөдэллэ, мони:

– Кинтэк тии модол?Нилги эл эдэндьи. Таҥнуги таа шөктэллэ, тудидьиэ мадаай. Таасилэ таҥ нумэдиэ архаан алдулаадиэк кэлул. Көҥдьэллэ мони:– Кинтэк тии модол?– Мэтэк, шөльбудиэ. Тэт кин оойэк?– Мэт алдулаадиэ.– Таҥнуги шөк, атахлоот модотэйли!Алдулаадиэ таҥидэ чирчэгэсь, атахлоот мадааҥи.Таат чэнчэ нумэдиэ архаан чолҕораадиэк кэлул. Тан нумэдиэ йуөдэллэ, көҥдьэллэ мони:– Кинтэк тии модол?– Мэтэк, шөльбудиэ. Мэтэк, алдулаадиэ. Тэт кин оойэк?– Мэт чолҕораадиэ.– Кэлук, митньэ модойиик!Чолҕораадиэ шөги, йаалоот мадааҥи.Таат шахалаадиэ шубэжэй. Йуөм – чэнчэ нумэдиэк оҕоол. Көҥдьиэй:– Кинтэк тии модол?– Мэтэк, шөльбудиэ. Мэтэк, алдулаадиэ. Мэтэк, чолҕораадиэ. Тэт кин оойэк?– Мэт шахалаадиэ.– Шөк, митньэ модотэйэк.Шахалаадиэ шөги, илэклоот мадааҥи.Таат көдиэлдиэк кэлул. Шэшпэдаҥильҥин йоодэсь, мони:– Кинтэк тии модол?– Мэтэк, шөльбудиэ. Мэтэк, алдулаадиэ. Мэтэк, чолҕораадиэ. Мэтэк, шахалаадиэ. Тэт кин оойэк?– Мэт көдиэлдиэ.– Мит лаҥи шөк.Шөги. Таат ньаҕанбоот мадааҥи.Архааптэгэн мээмээ кэллэ мэдись. Таат йуөм, чэнчэ нумэдиэк оҕоол. Йахтэлэк мэдуул. Мэдиидэллэ, таат өрньиэй:– Кинтэк тии модол?– Мэтэк, шөльбудиэ. Мэтэк, алдулаадиэ. Мэтэк, чолҕораадиэ. Мэтэк, шахалаадиэ. Мэтэк, көдиэлдиэ. Тэт кин оойэк?– Мэт хаахаа мээмээкэн.– Кэлук, митньэ модойиик!Мээмээ таат таҥ нумэдиэҥин эрдьиэй. Ньэходо шэшпэдаҥильгэ эл хонну. Таҥнуги мони:– Тит нумэ будиэ арпайдэллэ, модотэйэ.– Элльэ, тэт таат лөудут митул мэ кудэдэмэк!– Элльэ, – мээмээ мони, – эл кудэдэтчэ.– Таҥнуги арпайк!Таат мээмээ орпуйаай. Арпайдэгэ, нумэпэги таҥдиэт хоҥжоди. Хоҥжоодьэ аат хайбись чумут пугижэйҥи. Таат, илльэ нумэлэк мээмээньэ уйааҥилэ. Таҥ нумэгэт омосьоодэк ааҥилэ. Таа чумут мээмээньэ мадааҥи.Табудэ чэмиэсь.

Репа

Пулут репалак моттаальэлмэлэ. Таҥ репа чоммут, чомоодьэ репаҥоот кудэльэл. Пулут тудэ таҥ репагэ лэбиэгэт абудаальэлум, таат ньэходэ эл аачиильэл. Тудэ тэрикэ ньиэльэлмэлэ. Атахлоот абудаальэлҥа, эл аачиильэлҥи лорхайльэлҥа. Тэрикиэдиэ тудэ марльуөги ньиэмэлэ. Йалоот абудаальэлҥа, лорхайҥа, эл аачильэлҥи.

Таҥ паайпэдиэ тудэ тоукэ ньиэмэлэ. Тоукэ кэлдэллэ, паайпэдиэ йолаат маҕилдэгэт тодиилэ шиҥжиим, абудит. Пулут йолаат тэрикиэдиэк, тудэ йолоот паайпэдиэк, паайпэдиэк йолаат тоукэлэк, абудут-абудут, лорхайҥа. Тоукэ кошкадиэк ньиэмэлэ. Кошкадиэ кэлдэллэ, тоукэ лахильдэгэт тудэ шашхулэ мойт, абудаальэлум, эл аасиильэлҥи титтэ репагэлэ. Таат таҥ кошкэдиэ шөльбулэк ньиэмэлэ, шөлбул кэлльэл. Таат абудаальэлҥа. Репалэ пулут мойм, тудэ йолаат тэрикэдиэк, тэрикэдиэ йолаат паайпэдиэк, паайпэдиэ йолаат тоукэлэк, тоукэ йолаат кошкадиэк, кошкадиэ йолаат шөльбулэк.

Таат абудаальэлҥа, абудут, абудут, тинҕатут титтэ репагэлэ аасиильэлҥа.

Йанжэпул-йумусьумэпул

Пулут тэрикэньэ модольэлҥи. Атахун уөньэльэлҥи, паайпэдуө – Маша, куөйпэдуө – Ванюшка. Эсиэпэги эмэйпэги гооротҥин кэбэйҥьит монҥи:– Маша, тэт омосьэ уө оойэк, тэт эмдьэ омось йуөк, эл кэбэйлэк. Мит титин гоороткэт омосьэ лэгулэк, ньиэрэк кэсиитэл.Титтэл кэбэйҥидэгэ, Маша тудэ эмдьэгэлэ нумэ архаа ульэгэ будиэ модотэллэ, уөрэптиэньэ йододин кэбэсь. Маша кэбэйдэгэ, нумэпэдэгэ архаа йаҥжэплэк мадааҥи. Ванюшкагэлэ титтэ пиирии будиэ модотэллэ, мэрэйҥи. Машенька киэсь, йуөм – эмдьэги өйльэ. Тиҥидэ шубэжэй, таҥидэ хонтэй – ньэхон өйльэ. Эдиэсьум, эдиэсьум, Ванюшка эл эдэйну. Таат ибильиэй. Нэмдик аатэмлэ? Ибильэллэ, ибильэллэ, ньэлэмэ эл аатэй. Таат кэбэсь, таҥидэ-тиҥидэ йуөдэй. Йуукэ, мургэ будиэн йанжэпул мэрэл мэдэйҥи, таҥдиэт амлайҥи. Маша лэйтэйм, титтэл Ванюшкагэлэ шэгэжэйҥа. Таат титтэгэлэ шэҥжэйм.Шубэжэт, шубэжэт, йуөм – чорхогэ чибаалэк пиэдэт оҕоол. Маша лосилгэт йоулусьум:– Лосил, лосил, хаҥидэ йанжэпул мэрэйҥи?– Шаал лосилгэ пэшшэйк, таҥнуги монтэйэ.Маша, лосил чинэдэллэ, лосилҥин пэшшэйм. Лосил таҥнуги кишшэм, хаҥидэ йаҥжэпул мэрэйҥи. Маша табун мэдиидэллэ, хаҥидэ лосил кишшэм, таҥидэ кэбэсь.Хони, хони, йуөм – кэйлэндьэ яблокондьэ шаалэк оҕоол, чилгэпки лэбиэгэ хобурооҥи. Маша йоулусьум:– Эл йуөйэк, хаҥидэ йаҥжэпул мэрэйҥи?– Мэт яблокопул лоудэк, шаапэги шэльгэдэйдин льэҥи.Маша таҥ шаагэлэ таат йархужэшаам, яблокопки чумут лэбиэгэ лоудуҥи. Табун Машаҥин йаҥжэпул чугэпэги кишшэмэлэ.Маша аай аҥсиидин кэбэсь. Йуөм – ибишииньэй унуҥэк йиэрэл, порхойоги кисельэк. Маша тудин мони:– Унуҥ, хаҥидэ йанжэпул мэрэйҥи, эл йуөйэк?– Мэт будиэ чомоодьэ шөйльэк ходоол, мэт чугэгэлэ тоҕум. Тиҥ шөйль миндэллэ, пэшшэйк.Маша шаал миндэллэ, таҥ шөйльгэлэ йиэдугудэ уйаайм. Ибишии унуҥ кишшэм, хаҥидэ йаҥжэпул мэрэйҥи.Маша аай кэбэсь, иҥльисьэ мургэлэ йахай. Таат эгиэй, эл лэйдии, хаҥидэ хондин, нэмэ аадин. Йуөм – көйкиль аал ежикэк модол.– Ежик, ежик, хаҥидэ йанжэпул мэрэйҥи, эл йуөйэк?– Хаҥидэ мэт пэмэрэт хонтойэ, таҥидэ хон!Ежик помнэйбэнҥоон кудэдэллэ, таат пэмэриэй шаал молҕон, поньха- араа альгэн. Таат ежик йолаа хонут, курица нойньэй нумэгэ йахай. Таа нумэдиэ молҕо Яга Бабалэк модол, пугэлбиэ иҥдьиик йодомэлэ. Эмдьэдиэ нумэн шэшпэдаҥильгэ модот, яблоколэ мэ йоодой. Маша чуруудьаа таҥ нумэдиэгэ йахадэллэ, тудэ эмдьэ миндэллэ, Ванюшканьэ тудэ нумэҥин шубэжиэй. Яга Баба поньходаҥильгэн эгэдэсь, Ванюшка ньэхон өйльэ.Йаҥжэпкин өртэсь:– Чугоон шэнжэйҥик!Йаҥжэпул, өрньэдэ, Маша йолаа мэрэйҥи.Маша тудэ уө мойт, аай мэ шубэжэй, йолоҕудэ йуөдэсь – йаҥжэпул тудэл хаҥииҥилэ. Тудэл ибишии унуҥҥин кисельньэл порхойааҥин шубэжэй. Йаҥжэпул титтэгэлэ шардин мэ льэҥаа.– Унуҥ, унуҥ, митул аҕитэк!Унуҥ Машагэлэ эмдьэдэньэ порхойо аал модотэм, йанжэпкэт аҕитэм. Йаҥжэпул мудэдэйҥи. Маша порхойод албэгэт укэйдэллэ, унуҥ йугиидэллэ, тудэ эмдьэ мойт аай шубэжиэй.Йаҥжэпул Маша йуөдэллэ, ньаасьэдэйҥи, таат аай хааҥиилааҥа. Маша яблоко шаалгэ йахадэллэ, мони:– Митул аҕитэк!Яблоко шаал титтэгэлэ тудэ полжисьэлэ тоҕум. Йаҥжэпул йөмгэллэ, йөмгэллэ, ньэлэмэ эл нуктэллэ, Маша Ванюшка будиэн мудэдэйҥи. Маша укэйдэллэ, яблоко шаал йугиидэллэ, аай шубэжиэй тудэ нумэ лаҥи. Тудэ нумэгэ йахадин льэдэгэ, йаҥжэпул аай титтэгэлэ нуктэллэ шэнжэйҥа. Өрньэдэ, пуддэгэ эйуунудэ, Маша будиэн мэрэдэ, Ванюшкагэлэ нугэндэгэт аасиидин мэ льэнуҥа…Маша чибаль йуөдэллэ, тудэгэ йахадэллэ, мони:– Лосил, лосил, митул аҕитэк!Лосил титтэгэлэ аҕитэм. Йаҥжэпул таҥ лосил будиэн мэруйииллэ, титтэ пиирии угольгэ чаҕитэллэ, таҥдиэт эл нуктэллэ Яга Баба лаҥи кэбэйҥи. Маша тудэ эмдьэньэ лосилгэт укэйдэллэ, титтэ нумэҥин чугоон шубэжиэҥи.Тудэ нумэгэ йахай, тудэ эмдьэгэлэ айлэллэ, майлэдэйлэ анҕиидэллэ, модотом, Ванюшка альаа мадаай. Модоҥи. Эсиэги эмэйги гоороткэт кэлдэллэ, титтин чоҥчэ лэгулэк, чэнчэ ньиэрэк кэсииҥилэ.Табудэ чуулдьии чэмиэсь.

Молодьаадиэ

Пулут йообиин холльэл, тудэ йолаа тоукадиэк пөгиэльэлул. Холльэл пулут, холльэл, таат тудэ молодьо лөудэльэлмэлэ.Шөлбудиэк кэлльэлул, таҥ молодьогэ шөульэл, таат молльэл: “Мэт тии модотойэ”.Таҥ параагэ алдулэлэк чирчэндьиидэ йахальэлул. Йоулэсьум: “Кинтэк, кинтэк молодьэгэ модол?” “Айэдьаанул шөлбудиэ оодьэ. Тэт кин оодьэк? Мэт чирчэндьибол алдулэ оодьэ. Мэтул шэйрэк”. “Кэлук”. Дьэ атахлооҥи титтэл.Чолҕораадиэк пөгут, таа йахал молодьаадиэгэ, таат йоулэсьум: “Кинтэк молодьаадиэгэ модол? Айэдьаанул шөлбудиэк, чирчэгэньул алдулэк. Тэт кин оодьэк?” “Мэт пэсньул чолҕараадиэ оодьэ. Мэтул аай шэйрэҥик”. “Кэлук”. Титтэл чуө йалоомуҥи.Шахалаадиэк пөгут йахал: “Кинтэк, кинтэк модол молодьаадиэгэ? Айэдьаанул шөлбудиэ, чирчэгэнул алдулэ, пэсбол чолҕоро, Тэт кин оодьэк?” “Мэт шахалаадиэ паабаадиэ оодьэ. Мэтул шэйрэҥик”. “Кэлук, шөк”. Дьэ титтэл чуө илэклоот модоҥи.Йуөҥидэгэ – көдиэлэк пөгул – аай титтэлаҥин молодьаадиэлаҥин, таат йоулучум: “Кинтэк тиҥ молодьаадиэгэ модол?” “Айэдьаньул шөлбудиэк, чирчэгэньул алдулэк, пэсьбол чолҕорох, таат шахалаадиэ – паабаадиэ. Тэт киҥ оодьэк?” “Мэт көдиэдиэ – шөйбэй ньугэрэ. Мэтул шэйрэҥик!” “Дьэ, шөк, йах!” Шөги тудэл аай – ньаҕанбоомуҥи титтэл.Хадунгэт эрэ – кабанэк кэлул:“Хро – хро – хро, кинтэк тиҥ молодьаадиэгэ модол эдьут?” “Шөлбудиэкайэдьаанулбэн, чирчэгэньул алдулэк, пэсьбол чолҕорок, паабаа – шахалаадиэ, көдиэдиэ – шөйбэл – ньугэрэ. Тэт кин оодьэк?” “Мэт кабан клыкан оодьэ. Мэтул шэйрэҥик”. Чомоодьэ эрчоодэк, чумут молодьаадиэҥин шөктин эрдьиҥи. Тэт эл хонайтэйэк тии!” Хододэ шөктэйэ, шэйрэҥик”. “Ходатоок, шөк”. Шөги тудэл. Чумут титтэл малҕалоомиҥи, таат чоурой, ньэхаҥидэ эл йадайтэйэк!Йообиит ньанмэ шэлгиэй, мээмээк кэлул, лэлжэгэ: “Кинтэк тиҥ молодьэгэ модол?” “Айэдьаньул шөлбулдиэк, чирчэгэньул алдулэк, пэсьбол чолҕорок, шахалаадиэ – паабаадиэ, көдиэдиэ шөйбэл ньугэрэ, таат айии кабан – клыкан оот модойиили. Тэт кин оодьэк?” “һу, һу, һу, нингиэльэлдьэмэт. Мэт мээмээ – хаахаа оодьэ. Мэтул аай шэйрэҥик!” “Ходо тэтул шэйрэтоок? Тии таат чоуроой”. “Хододо эрэ!” “Шөк хододэ йаҕил лаҥин!” Шөги, чумут пуркиимуҥи, таат чоурумуй, молодьаадиэ иҥдьодэгэн шашандьай.Э, таҥ параагэ пулундиэ мэт йөсильэл, молодьэги ньэхон өйльэ. Тамунгэ йолоҕудэ кэбэсь, тудэ молодьэ аҥчиидин. Тоукэдиэдиэ кэйугудэ пөгиэй. Пөгут, пөгут, йуөдэгэ – молодьэ ходоой таат уужуй. Тоукэдиэдиэ “гав, гав, гав”! Ойдьэй. Тамунгэ молодьэгэ ходоньэлбэнпэ чумут иркэйт, таҥидэ шэйрэйҥи йообии лаҥин.Пулут кэлдэллэ, тудэ молодьэгэлэ нуктэллэ, мидьум.

Йаан мээмээ

Иркин паайпэ уөдиэ нумэгэт йообии лаҥин кэбэйльэл. Йообии тудэл шө±иэльэл, нумэ лаҥин чугэлэк аҥсиилаальэлмэлэ, таат льэт йообин нумэлэк нуульэлмэлэ. Шэсьпэдаҥил йоҥнаальэл, тудэл шэсьпэданилэк йуөмэлэ, йуөдэгэ – нумэ мол±o нилги өйльэ, таат шөульэл.Тиҥ нумэгэ йаан мээмээк модольэлҥил. Иркин мээмээ эсиэ оольэл, ньууги Михаил Иванович оольэл. Тудэл чомоольэл. Йиэнбэн олбольэ оольэл. Тудэл молимэ йукооольэл, ньууги Настасья Петровна монут оольэл. Йаалмэшки йукоодьэ мээмээдиэ оольэл, тудэ ньууги Мишутка оольэл. Мээмээпэ нумэгэ өйльэльэлҥи, титтэл йообии лаҥин кэбэйльэлҥи эйрэдин. Нумэгэ атахун комнаальэл, иркиэт лэҥдибэлэк, йиэнбэшки йоҥжунубэк.Паайпэ уөдиэ лэҥдибэгэ шөги, таа йуөдэгэ столгэ йаан шоуҕогэ лэгулэк оҕоол. Чомоол шоуҕогэ Михаил Иванович лэгулги оҕоол. Атахлэшки йукоочи Настасья Петровна- льэ, йаалмэшки ходьибэй кужуу титимиэ шоуҕаадиэк Мишуткэльэ оольэл. Шоуҕо киэйиэ лошкэплэк ходооҥил, чомоодьэк, өрдьоодьоодэк, йукоодьоодэк. Паайпэ уөдьэ чомоол лошкэк минмэлэ таат, лэҥдиэси чомоол шоуҕэгэт. Таат йукоол лошкэ миндэллэ, лэҥдиэси өрдьоол шоуҕэгэт.Таат йукоол лошкэ миндэллэ лэҥдиэси Мишуткэ шоуҕэгэт, Мишуткэ лэгулги чоҥуульэл таат омоольэл йиэн шоуҕопулгэт. Паайпэ уөдиэ мадаадин эрдьиэй таат йуөдэгэ стол архаа йаан шаан модибэк оҕоол: иркиэт чомоой – Михайлэ Ивановичльэ, йиэнбэн йукоочи Настасья Петровнальэ, таат йаалмэшки йукоой, кужуу шөрилэ титимиэ йооноҕотньэчи, табун Мишуткэ шаан модибэги. Тудэл чомоол модибэгэ мадаай – таа эл омоо, ай эйлоой, пудэнмиэй, таат йукоол шаан модибэгэ мадаай – таа эл омоо, ай эйлоой, пудэнмиэй, таат йукоол шаан модибэгэ мадаай, таат тудин омоольэл. Паайпэ уөдьэ йукоол шоуҕогэт лэҥдиэй, поҕожигэ пөниидэллэ. Чуму лэгулдэйлэ лэгум, таат шаал модибэгэ модот йиэжуй. Шаал модибэ хондьожи, таат тудэл шаал модибэгэлэ эгэтэм, таат йиэн йонжонубэҥин хони.Таа йаан йоҥжонубэлэк льэл: иркиэт чомоольэл Михайлэ Ивановичлэ, кинмигилэ Настасья Петровнальэ, таат йаалмэшки йукоодьоондэ Мишуткэдиэльэ. Паайпэ уөдиэ чомоол йоҥжонубэгэ абудаальэл, таа эйлоольэл, пудэнмиэльэл. Таат өрдьоол тамунгэ аай пудэнмиэльэл. Йоол йоҥжонубэгэ абудаальэл – таа таат омоольэл, таат ходоот малайльэл.Мээмээпэ йообиит нумэҥин кэлльэлҥи лэҥдоольиэдэллэ, лэҥдэдин эрдьиэльэлҥи. Чомоол мээмээ тудэ шоуҕо миндэллэ йуөсиидэллэ, таат лэлжиэй иҥлиисьэ өрулэ: “Кинтэк мэт шоуҕогэт лэҥдиэльэлул?” Настасья Петровна тудэ шоуҕогэ йуөсиидэллэлэлжиэй чурун: “Кинтэк мэт шоуҕогэт лэҥдиэльэлул? Кинтэк?” Мишуткэ тудэ олҕодосьаа шоуҕо йуөдэллэ, ходьибэй тунмулэ нижаальэл: “Кинтэк лэҥдиэльэлул мэт шоуҕогэт, таат чуму лэйльэлум?” Михайло Иванович, тудэ модибэ йуөсиидэллэ, лэлжиэй иҥлись: “Кин мэт модибэгэ модаальэлул таат местэдэгэт ушаажайльэлум?” Таат Настасья Петровна тудэ модибэ йуөсиидэллэ чурун мони: “Кин туөн мэт модибэгэлэ уушаальэл, местэдэгэт ушаажайльэлум?” Мишуткэ аай мони: “Кин мэт модибэгэлэ хонжошльэлум мондьиит?” Мээмээпэ титтэ йоҥжонубэҥин шөнҥи. “Кинтэк мэт йонҥжонубэгэ абудайльэлул, мэт ньиэргэлэ мотобиильэлум?” – лэлжэй Михайло Иванович иҥлиисьэ тунмулэ. “Кинтэк тиҥ мэт йоҥжонубэгэ абудайльэлул, мэт ньиэргэлэ норхольэшльэлум чуму?” Таат Мишутки-эдиэ тудэ модибэгэлэ эгэтэллэ тудэ йоҥжонубэнин арпась, таат нижаай: “Кин мэт йоҥжонубэгэ абудайльэлул?” Таат тудэл паайпэ уөдиэк йуөсиимэлэ, таат ходьибэй тунмэлэ нижаай, тудэгэлэ мэ “кудьичэгэ” минҥитэй, таат нижаай. “Тиндии льэл! Мойҥик, мойҥик! Тиндии льэл! Тиндии льэл! Ой, ай, ай, ай! Мойник!” Паайпэ уөдиэ чирчэгэйдэллэ, тандиэт шэйрэсь.

Маша таачилэ мээмэ

Пулундиэ тудэ тэрикэньэ льэльэлҥи. Титтэгэ внучкэ льэл Машенькэ монут. Иркидьэ тудэ кэнэпэньэ лэбэйдии, шаанпаай шахальэштин кэбэйҥи. Тамун киэйэ Машенькэҥин мөнҥи: “Митньэ хонтойэк?” Тудэ хаахаагэт таат эпиэгэт ньиэнудьэй: “Мэтул йанҥик мэт кэнэпэньэ”. Эпиэги хаахаадэньэ мөнҥи: ‘!Хон, тэт кэнэпэгэ эт эл лондаалэк, шөҕиэтэйэк”. Йахаҥи паайпэптиэ йообии, шахальидьалаҥи лэбэйдии шаанпаай. Машенькаадиэ шаал йэклиэ, шаан йэклиэн, ньанмэн куст йэклиэн хонут, хонут, йуукэ тудэ кэнэпэгэт кэбэсь. Тудэ кэнэпэ эдиэсьнумлэ, өрньиэнуй, кэнэпэпки эл мэдииҥи, эл антачки, эл эдэйнуҥи. Эйрэт, эйрэт, йообиин Машенькэ бойсэ шоҕиэй. Боусэ мургэгэ йахай, эмичэ йообиигэ. Йуөдэгэ, нумэлэк оҕоол.

Машенькэ шэчпэдаҥилгэ йахадэллэ, көҥдиэй, нилги эл моноҕот. Шэчпэдаҥильгэлэ чолҕайм, тамун йооҕась шэчпэдаҥиль. Шөги Машенькэ нумэгэ, мадаай окно архаа модибэгэ. Мадаадэллэ чуҥжэлэк эйрэшмэлэ: “Кинтэк тии модол? Ходит тии нилги эл йэн?”

Таҥ нумэгэ чомоодэ мээмээтэгэк модольэлул. Таҥ параагэ тудэл өйльэльэл, йообии эйриэльэл. Йоолумэ кэлльэл мээмээ, Машенькэгэлэ йуөчиидэллэ, айаарэм. “Дьэ, идьии, ньэхаҥидэ эл йантэйэ тэтул. Тии мэткэ модотойэк, Мит оџох пиэдэтнутмэк, хашалэк йиэлэшнутмэк, мэтул хашалэ лэгитэтмэк”. Ниҥиэги нигийумуй Маша, таа ходо льэт ньэлэмэдиэлэ эл аат, мээмээ нумэгэ, тудэл модаай тии эдьут.Мээмээ подьорхо чичкин йуөбии лаҥин кэбэйнульэл, Машенькэҥин моннульэл: “Йуөк ньэхаҥидэ эл хөллэк, эл укэйлэк. Дьэ кэбэйлугунэ, чин нугуут, дьэ таҥнуги лэгут!” Машенькэ чунжэлэ эйрэшум, ходо мээмээгэт шэйрэйтэм. Чумут йообиин местэк, хаҥидэ хоноол местэгэлэ эл лэйдии, нилги өйльэ йоулэсьтин. Чунжэ эйрэшут, өнмэдиэгэ йахай.Иркидьэ мээмээ йообии эйрэллэ киэсь, Машенькэ тудин мони: “Мээмээ, мээмээ, мэтул йан иркин подьорхоҕин мэт эпиэ, – хаахаа тамунпэҥин, ньиэрэк, лэгулэк, хонтэллэ кэлтэйэ”. “Эллэ, – мони мээмээ, – тэт йообии шоҕиэтэйэк. Тэт йадул кэйк, мэт саам хонтот!” Машенькадиэҥин табудэк наадаҥоол! Пирожкик тудэл аамэ- лэ, чомоодьэ коробкэлэк минмэлэ, таат мээмээҥин мони: “Дьэ, йуөк, мэт тиҥ пирожкик пөниитэмэ, э, тэт, мэт хаахаа, эпиэ тампин хонток. Дьэ, өнмэгэ льиик: короб чугэгэ эл йоҕодайлэк, пирожки эл мэйнулэк. Мэт шаал будин арпайдэллэ, тэтул таат йуөт, нойдиит!” “Омочь, – мони мээмээ; кэйк тэт короб!” Машенькэ мони: “Пудулуҥидэ укэйк, йуөк эл тибо!” Мээмээ мэдин укэсь, Машенькэ короб молҕин шөги, тудэйоон будиэ пирожкиньэй шойҕок эгэтэмлэ, мээмээ шөктэллэ йуөм – короб кудолоот о±уөй. Пайайм таачилэ кэбэйльэй омнии мадаанубэ лаҥин.Мээмээ хонут, хони бучун шаал, ньанмэ молҕодэгэн, поньхараа, шолэжаа, шөлиэншаал молҕөдэгэн, иҥирпэгэн, чоҕоопулгэн. Хонут, хонут, ижилбэллэ мони: “Көйкилгэ мадаатэйэ, пирожокэк лэктэмэ!” Машенькэ короб молҕот:
Йуө, иуө!Эл мадаалэк көйкильгэ,Эл лэйлэк пирожок!Хонток эпиэҥин,Хонток хаахааҥин!
“Йуөк тэ! Ходимэ аҥдьандьэ Машенькаадиэк чуму йуөм”. Короб пайаайдэллэ, аай кэбэсь. Хони – хони, хони – хони, эгиэч, мадаай таат мони:
Көйкильгэ мадаатэйэ,Пирожокэк лэктэмэ!Машенькаадиэ коробкэт аай:Йу