лого цифровизация 5

arctic
multilingual portal

Шойн паай

ФЕДЕРАЛЬНАЯ ПРОГРАММА КНИГОИЗДАНИЯ РОССИИ

Подготовлено к печати лабораторией этносемиотики филологического факультета ЯГУ

Составители
к.и.н. Л.П.Жукова,
В.И.Шадрин

Редакторы юкагирского текста
д.ф.п. И.А.Николаева,
к.п.н. П.Е.Прокопьева

Перевод с русского на якутский
А.А.Борисовой

Мит кэнмэпул !

Шθйн паай

Тин книгагэ нингэйэ чульдьиипэ таасилэ ньиэдъиилпэ пундум. Пудол Унмунгэт одул Василий Гаврилович Шалугин. Миркиндьэ 27 подьорхогэ 2004 н. тудин эт оой пуркин. куньэл ниэмалгил. Йукод тудэл эмэйньэ таасилэ тудэл шоромоньуулпэньэ Унмун йукол унунпэдэгэн Магадан областъгэ ханат эйриэнулъэл. Уонот нумэ йакльэ эйриэнульэл эндьонцин, анилэк иксиипулъэлмэлэ, уйльэл йахадасъэпулнъэ таасилэ аасъэпулньэ.

Тудэл уйлоол ажуу титэ омось лэйдиинулъэл лусии титэ, йахал титэ, чайэ ажуулэ эрпэйэ титэ. Тудэл омось лэйдиинульэлум ходо тудаа одупэ модольэлни, алмэпул нэмдик аанульэлцилэ. Василий Гаврилович тадиильэлум чомодьэ тэнньэйэ уйлэ шоромпулцин одун ажуу кисьтиин, тудэл шврилэшльэлум, хамиэлъэлум эл хамун книга шорилэштиин — «Одул ажуу», «Чолгораадиэпэ», «Нъиэдъиипэлэк уврпэцин». Д.ф.н. ИЛ.Николаевньэ аальэлца «Одун-лусиин таасилэ книгалэ».

Василий Гаврилович чомогото йоульэтльэлльэлум уорпэплэ, тиц книгагэлэ омось шорилэшльэлум уонодъэ одун шорилэдьэйэ Самона Курилова. Тин чэнчэ книга — йукодьэ одун уорпэнин, чайэ одупэ ажуупэги ниэханин эл шогиэгэн монут.

Дорогие друзья!

Большинство сказок и легенд этой замечательной книги рассказал верхнеколымский юкагир Василий Гаврилович Шалугин 27 февраля 2004 г. ему исполнилось бы 70 лет. В детстве с матерью и родственниками он кочевал по притокам р. Колымы, в Магаданской области. В молодости промышлял в тайге зверя, рыбачил, работал в оленеводстве и коневодстве. Знаток родного юкагирского языка, Василий Гаврилович прекрасно владел также русским и якутским языками, и немного — эвенским. Он великолепно знал, народные и шаманские традиции, обряды, фольклор. В.Г.Шалугин внёс громадный вклад в изучение юкагирского языка, он является автором и соавтором нескольких книг и пособий: «Одулажуу», «Чолгораадиэпэ», «Ньиэдьиипэлэк уорпэцин»; в соавторстве с д.ф.н. ИЛ.Николаевой составил юкагирско-русский и русско-юкагирский словарь.

Василий Гаврилович очень любил детей, и эта книга с прекрасными иллюстрациями молодой юкагирской художницы Самоны Куриловой адресована в первую очередь маленьким юкагирам, чтобы язык и культура малочисленного северного народа не исчезли во времени.

Күндү доҕоттор!

Бу кинигэҕэ киирбит остуоруйалары уонна номохтору үгүстэрин Үөһээ Халыма дьукаагыра Василий Гаврилович Шалугин кэпсээбитэ. Бу сыл олунньу 27 күнүгэр кини 70 сааһын туолуо этэ. Кини оҕо сылдъан ийэтиниин, аймахтарыныын Халыма өрүһүнэн, Магадан уобалаһынан көскө сылдьыһара. Эдэригэр тайҕа кыылын, көтөрүн бултуура, балыктыыра, таба уонна сылгы иитиитигэр үлэлээбитэ. Төрөөбүт дьукаагыр тылын кистэлэнин барытын баһылаабыт Василий Гаврилович сахалыы уонна нууччалыы эмиэ бэркэ билэрэ, эбэҥкилии да кыратык саҥарара. Кини норуот сиэрин-туомун, фольклорун ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэрэ.

В.Г.Шалугин дьукаагыр тылын үөрэтиигэ сүҥкэн үтүөлээх киһи, кини хас да кинигэ уонна пособия автордара. Доктор И.А.Николаеваны кытта дьукаагырдыы тылдьыт оҥорсубута.
Василий Гаврилович оҕолору олус таптыыра. Бу бэртээхэй ойуулаах-бичиктээх кинигэни эдэр худуоhунньук Самона Курилова уруhуйдаабыт.
Кыра ахсааннаах хотугу норуоттар тыллара уонна культуралара симэлийбэтин туһугар, остуоруйа кинигэтэ бастатан туран, кырачаан дьукаагыр оҕолоругар ананар.

Поньхонодо чол5оролэ ходит лэйнум

Тудаа чуолэд омнии параагэ иркин пулутэк льэль-элул ордьоол лэбиэгэ. Эндьооннин, шоромонин тудин моннилэбэнгэлэ чуму ууйиинум. Таатмиэ чандьильчэ чиэкчиэ пулут оольэл. Хохсиньэлбэнпэнин, удьильньэлбэнпэнин, шашхулньэлбэнпэнин омось эгуйиит эйрэдин титэльэ ууйиинульэлум. Унмуньэлбэнпэнин унмупэги омось ади уйиинульэлум. Таатмиэ чиэкчиэ пулутэк льэльэлул.

Чол5оро поньхонодо мартльуола тэрикэттин льэльэл. Ньэмол5одэгэн пьиэдьиини, ньиэдьиит, эйрэт молльэлни: «Кодинмиэй, ньэминнигэн». Тудин енмэдан монни: «Ходимиэ подарок аадэллэ тадиик тэт тэрикэ можуунин». Тудэл ньиэдьииллэ, пулутнин хондэллэ, ньиэдьиит мони: «Мэтин хадмудул аак мэт тэрикэ можуунин!»

Тудэл йообии модольэл, тан пулут. Тан поньхонодопэнин эйрэй чол5ораадиэ, хамлоони, ходо модони, кинпэлэк льэнил йуодэллэ. Эсиэги, эмэйги льэльэлул, чаачаапэги, эмдьэпки, паабаапэги, эпиэги, хаахааги льэльэлул. Табунпэнин чуму подарок аадэллэ, тадиимэлэ. Пайпэпулнин эгитэк аадэллэ, тадиимэлэ. Койнэпулнин чобипэлэк, ньумудьиик, угурчэплэк, шеткурииплэк, пулэриипэлэк аадэллэ, иидэштэгэ тадиимэлэ. Тудэ тэрикэ можуунин хадмудулэк аадэллэ, тадииги поньоол. Тудэл тэрикэ можуу нугэндээйлэ эл йуо, эл мой. Хадмудулэ самый тудэл шашхулгэ идьэйт ууйаайнаа пулутньэ. Иркидьэ аадэллэ, йаннаа. Атахлэштоол аадэллэ, йаннаа. Табун хонтэлбэнпэ кэл-дэллэ, моннуни: «Эл кединмиэ!»

Тан эл кединмиэл хадмудулпэлэ эндьооннин, илукун нойньэлбэнпэнин тадиинульэлум поньхонодо мархиль. Табунгэт аасьэгэ, йахадаасьэгэ, хоробогэ, йододьубэгэ, чомоолбэнгэ, шахалэгэ, арнууйаагэ, мээмээгэ тан хадмудул титэ ууйоодьэ йонисьэ тоттоонуй ньугэрэптэгэ, йоонкисилпэгэ, мэлутпэгэ, нойпэдэгэ, йо5улпэдэгэ.

Таат ууйиит чол5ораадиэ пулутньэ ньа5аа угуйэлгэт подьэрходин пэн эмисьэгэ йаханульэлни. Таат шобольэнульэлни, ньэлэмэ эл аа чуон. Хадмудулэ ууйиинульэлнаа — кодин эл ууйоонульэл. Иркидьэ пулут молльэл: «Мэт эмилмэ ууйаагэ. Эмилмэ кедин аатэй ба5ар. Мит йал5ил йа5илнин хонтиили, таа ууйаатэй. Оожии эл йуукэ льэти. Киндьэ подьэрхо аай льэти». Тан пулут кендьиэнул лудулпэдээйлэ, молотокпэги, пуужииги, шаанйэрэмэпки, ытарчапки, лосидуушииги — чумут кэсиильэлнам тан йал5ил йа5илнин. Таат ууйаальэлнаа тан хадмудулгэлэ. Подьэрхо улумунульэл, эмилмэ киндьэ подьэр-хонин ууйиинульэлнаа. Киндьэ подьэрхо оожиигэ пойнэни, титтин омось пойньаанульэл ууйиидин. Атахун поньхо титэ пойниим — кужуугэт, оожиигэт.

Иркин таатмиэ эмилгэ мэндьэлэк йахал: поньхонодо мартльуе арнууйаанин холльэл. Тан мэндьэ мэдиит чол5ород омнии чумут аальэллэ, йал5иньаальэлни. Йал5иньаат чол5ораадиэ пулут ньа5аа кендьиэнул лудулпэдэиьэ киндьэнин мэрэшльэлнаа. Шаашэт таа тоттоони, табудэк йэннунунил.Шаашэт поньхонодо чол5оролэ мэйнут, лэгут, эйрэт арнууйаанин лэгитэт мэ кудиэнум амунпэдээйлэ.

Почему Рысь ловит Зайцев

Давным-давно на средней земле* жил один старик. Был он мастером на все руки и помогал всем людям и зверям. Кому нужно, когти остро затачивал, изношенные копыта заменял, лечил клыки и зубы, даже кузнечику мог сломанное крылышко починить — вот какой был великий искусник.


А тут в тайге произошло такое дело: Заяц влюбился в дочь Рыси и задумал на ней жениться. Обрадовалась Зайцева родня: теперь ссор у них с рысями не будет. Советуют жениху: «Сделай-ка ты, Заяц, хорошие подарки невесте и её родственникам, задобри их как следует».


Познакомился Заяц с невестиным семейством: с отцом, матерью, братьями, дедушками, бабушками — со всем рысиным родом и пошёл к мастеру подарки заказывать.

Принялся старик за работу. Женщинам-рысям котелков наковал, мужчинам — ножей, пальм, пешней, рогатин. Словом, изготовил всё, что нужно. Осталось кольцо обручальное невесте сделать. А Заяц свою избранницу только издалека видел и не знает, какого размера кольцо ей подарить. Начали они со стариком разные обручальные кольца невесте посылать, вдруг какое-нибудь впору придётся. Но певеста всё сообщает: «Нет, не подошёл подарок».
Девушка-Рысь те кольца зверям раздавала: и оленю, и лосю, и пушным зверям, а самые маленькие — мышкам раздарила. Теперь, говорят, у всякого зверя то на ногах, то на лбу, то даже на спине светлые кольца попадаются. Вот как много их мастер сделал.

———-

* Согласно представлениям народов Севера, мир разделён на три части: верхняя земля — небесный мир, обиталище духов и богов, средняя земля — место жительства людей, животных и растений, нижняя земля — подземный мир, где обитают злые силы.

———-

С утра до вечера трудился старик, но кольцо нужного размера так и не смог выковать. Наконец сказал:

— Наверное, место здесь нехорошее. Пойдём, Заяц, на берег озера, может, там у нас что-нибудь получится.
Перенёс Заяц к озеру горн, наковальню, молотки, и снова они за работу принялись. Как день к закату клонится — прекращали мастерить, а ночью опять начинали. Свет от Луны отражался в воде, и потому старику и Зайцу было светло. Будто два света: один сверху, другой снизу.

Вот в одну из таких светлых ночей пришла печальная весть, что Рысь, не дождавшись подарка, вышла замуж за парня-Росомаху.

Начали зайцы шаманить с горя. Всё, что есть на свете, в своё шаманство вовлекли. И до того переусердствовали, что старик с Зайцем со средней земли на Луну улетели. Их души-тени до сих пор на Луне находятся. Посмотрите на Луну — вот Заяц сидит, вот — старик-мастер, а между ними пенёк-наковальня. А на средней земле рыси с зайцами до сих пор так и ссорятся.

Бэдэр тоҕo куобаҕы бултууруй[править]

Былыр орто дойдуга биир оҕонньор олорбут. Кини уус илиилээх, уран тарбахтаах эбит. Дьоҥҥо, кыылларга барыларыгар көмөлөһөрө үһү. Тиистэрин, аhыыларын эмтиирэ, тыҥырахтарын сытыылаан биэрэрэ, бэл, аһыҥачаан кыната тостубутун оhорбута, ол курдук уһулуччу дьоҕурдаах, уус улуута оҕонньор эбит.

Арай биирдэ тайҕаҕа маннык түгэн буолбут: Куобах Бэдэр кыыһын таптаан, кэргэн ыларга санаммыт. Куобах аймаҕа үөрүү бөҕө буолбут, аны, бэдэрдэри кытта иирсии тохтууһук дэспиттэр. Күтүөттээччигэ: «Ылар кыыскар уонна кини аймахтарыгар, алы гынан, үчүгэй бэлэхтэрдэ оҥортоо», — диэн сүбэлээбиттэр.

Куобах кэргэн ылар кыыһын аҕатын, ийэтин, бырааттарын, эһэлэрин, эбэлэрин — бэдэр ууһун бүттүүнүн кытта билсибит уонна бэлэх оҥорторо уус оҕонньорго тиийбит. Оҕонньор үлэҕи толоро үлэ үрдүгэр түспүт. Бэдэр-дьахталларга хочуоллары уһаарталаабыт, эр дьоннорго быһахтары, батастары, куйуурдары үлэспиттэриы барытын оҥортообут. Сүктэр кыыс көлөөскөтө эрэ оҥоһуллара хаалбыт.

Куобах талан ылбыт тапталлааҕын ыраахтан эрэ көрөр буолан, киниэхэ ханнык көлөөскө сөп түбэһэрин билбэт эбит. Оҕонньордуун эҥин араас көлөөскөлөрү кыыска ыыппыттар да, кыыстан: «Бэлэҕиҥ сөп буолбата», — диэн илдьит кэлэрэ.

Бэдэр-кыыс ол көлөөскөлөрү кыылларга: табаҕа, тайахха, көп түүлээхтэргэ, оттон төрүт кыраларын кутуйахтарга бэлэх биэртэлээбит. Онтон ыла кыыллар бары атахтарыгар дуу, сүүстэригэр дуу, бэл, дэҥҥэ көхсүлэригэр кытта сырдык төгүрүктэрдээх буолбуттар. Уус оҕонньор оччо элбэх көлөөскөлөрү оҥортообут.

Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үлэлиир эбит да, сөптөөх көлөөскөнү сатаан оҥорботох. Тиһэҕэр тиийэн Куобахха эппит:

— Сирбит соччото суох быһыылаах, күөлгэ барыах, баҕар, онно табыллыахпыт.

Куобах кыһаны, кыстыгы, өтүйэлэри күөлгэ көһөрбүт уонна онно үлэлээн барбыттар. Күн киириитэ биирдэ тохтууллара, түүн үөһэ эмиэ туруналлара. Ый уота ууга күлүмүрдүү тыгара уонна ууттан тэйэн кинилэргэ тиийэрэ, оҕонньор уонна Куобах тула сып-сырдыга. Икки өттүлэриттэн: үөһэттэн уонна аллараттан уот тыгар курдуга.
Биир оннук ыйдаҥа түүн курус сурах кэлбит: Бэдэр-кыыс бэлэҕин кэтэhэ сатаан баран, Бэдэр-уолга кэргэн тахсыбыт диэн.

Куобахтар хоргуппуттарын бэрдиттэн кутуран ойууннаан барбыттар. Тыынар-тыыннааҕы түөрэ түүрэ тардан ытыйбыттар. Аһары хомуһуран, оҕонньордоох Куобах орто дойдуттан арахсан Ыйга көппүттэр. Кинилэр куттара-күлүктэрэ билигин да Ыйга баар. Көрүҥ эрэ, Ыйы — ол Куобах олорор, ол уус оҕонньор, икки ардыларыгар чөҥөчөккө майгынныыр кыстык турар. Оттон орто дойдуга бэдэрдэр уонна куобахтар аныаха диэри иирсэллэрин тохтоппоттор.

Йархадан

Тудаа, чуолэд омнии параагэ Хорхон иркин йиэргэ одупэлэк модольэлнил, хамундэ нумэ омнии оот. Таа иркин нумэ омниигэ иркин мархилэк льэльэлул, иркин нумэ омниигэ аай иркин кейк льэльэлул, тан омнии уорпэк.
Тамунпэ ньэанураальэлни. Кейл нумэ йэкльиэ эгужуй, омосьэ ханисьэ оольэл. Мархиль тудэгэлэ чуетэ миэнуннум, тудэ кэлулгэлэ нумэ йэкльиэт.


Иркидьэ тан кейл кэбэйдэллэ нумэ йэкльиэн, эл ньаасьадайльэл.

Мархилги миэдэт, а5урпэт, ибильиэт таат шейлноот гудэльэл. Тан унун йиэргэ тан мархиль андьэдэ оожиигэт альбэл оожии йарханоот гудэльэл, пугэдин эл альаа чуoн ходонуй. Таат ньэанурэт тудаа амчиинульални одупэ. Тин чуoлэ омнии ньиэдьиил хамундэ омнии эдьулгэт гудэй, йахтэноот гудэлооги. Омось атчэ ньэанурэлэ шубэдьэгэ мойт идьии йахтэнуни титтэ иилуул, йоулуул мархильгэлэ дуу, адилгэлэ дуу уоноодьэ шоромопул, титтэньэ лигэйэ, омось ньэлэйдиийэ пайпэ таасилэ кейпэ титтэ уоноот эйроолгэлэ.

Ярхадан

Когда-то в верховьях реки Коркодон жили юкагиры. Дружно жили и весело. В одной семье была юная дочь, в другой — молодой сын. Они любили друг друга. Юноша был хорошим охотником, надолго уходил в тайгу, и девушка всегда ждала его возвращения. И вот однажды юноша решил поохотиться вдоль небольшой речки, впадающей в Коркодон. Ушёл и не вернулся. Девушка часто поднималась на гору и смотрела, не покажется ли в верховьях речки её любимый. Но всё напрасно. Она так долго плакала, что залитая её слезами речка покрылась льдом, и не заметили люди, да и сама девушка не заметила, как окаменела навеки. С тех пор эту речку и гору называют Ярхадан, что значит Ледяная.

Ярхадан

Хаһан эрэ, Хорходон үрэх баһыгар дьукаагырдар олорбуттар. Биир ыал эдэркээн кыыс оҕолоох, биир ыал — уол оҕолоох эбиттэр. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин таптыыллара. Уол булчут буолан тайҕаҕа тахсан өр бултуура, оттон кыыс кинини күүтэрэ, кэтэһэрэ. Арай биирдэ уол Хорходоҥҥо түһэр үрэх аттыгар бултуу барбыт уонна сүтэн хаалбыт. Кыыс хайаҕа тахсан өр да өр күүппүт, ытаабыт, кини хараҕын уутунан туолбут үрэх мууһуран хаалбыт. Кыыс бэйэтэ буоллаҕына, үйэ-саас тухары тааска кубулуйбут. Онтон ыла ол үрэҕи уонна хайаны Ярхадан — Муустаах диэн ааттаабыттар.

Киндьэ чуульдьии

Киндьэ шоромоноот таа гудооги. Иркиы йал5илгэ нингэй омниик эдьут мадаальэлнил. Тэтчиэпэлэк, ньужуноодьоонпэлэк, пооноодьоонпэлэк таа модольэлнил. Тан омниипэгэ нумэпэдэ нинингэлгэн иркиы шоромок чуетэ эгужул лэгул ансиит. Иилэ омнии лэгитэнульэлнаа, иилэ лэгулпэги ойльэт эл лэгитэнульэлни. Таат эйрэт, йубэгэнидэ айаат, ниниэги омолбаанульэл. Таннуги йуукэланин хондэллэ, йуедэт мадаанульэл. Таат тирг омниипэгэлэ нумэпэдэгэн эйрэт, иркин ньаасьэндьэ пайл нумэгэ йахадэллэ, лэгулэк ниэнумлэ.

Тамунгэ тан пайл молльэл: «Мэт лэгул айии эл патчэ». Тан шоромо лэгул йиэльэлэк миэдиэльэлмэлэ. Миэдэллэ, миэдэллэ, таат эл лэндэ чуен тан пайл нумэгэт таат кэбэсь. Таат хоыут йуедэгэ, омнии чуму инжуульэлни. Хондин льэнуллэ йиэн пуннумэнин, йуедэгэ — чумут йонжаани. Таат эл лэндэ чуен лэндоольит инжуульэл. Таат лэндоольит, мотлорхойт, эйрэт йиэдугудэ кэбэйнульэл, лэгул ансиит.

Таат хадунгэт эрэ аай кэлунульэл, бойсьэ амун индьииноот гудэдэллэ. Тамунгэлэ аай лэгитэт шоромоноон нугэдэнульэлнаа. Таат эйроо тудэгэлэ киндьэноон нугэдэльэлнаа. Тан параагэт киндьэноон гудэдэллэ, таат мэ эйрэй, тудэ йал5ил йомгэриит, идьии лэбиэ йемгэриит. Тудаа ходо тии омниигэ лэндэт, йубэгэт, айаат мотлорхой, ханидэ эрэ кэбэйноол ти-тэ,йологудэ кэлуноол титэ эгужуй, монут шоромо чумут.

Лунное лицо

Луна когда-то была человеком. В те давние времена у большого озера жили разные люди — богатые и бедные, скупые и щедрые. Возле их домов бродил одинокий человек. Не имел он жены, которая могла бы сварить еду, да и сам ничего не умел делать, поэтому ходил всегда голодный. Те, у кого и свои животы были пусты, закрывали перед ним дверь, а имеющие много еды кормили его вдоволь.


У сытого на душе всегда светло. Наевшись, человек уходил подальше, глядел на людей и широко улыбался от радости.

Однажды он зашёл к жадной женщине и робко попросил покормить его. Женщина ответила: — Я ещё не варила еду.
Думала она, что он уйдёт, а человек сел ждать, когда пища сварится. Тогда хитрая женщина поставила котелок с мясом на такой медленный огонь, что мясо, сколько бы времени ни прошло, всё оставалось сырым. Человек ждал-ждал, худел-худел и, не вытерпев, ушёл. Женщина тогда быстренько мясо доварила и съела. Откуда же было знать человеку, что она уже многих гостей так выпроводила. Сильно проголодавшись, он к её соседям отправился, а они, оказывается, уже спать легли. Не стал бедняга людям надоедать, так голодным и уснул.

Потом куда-то исчез одинокий человек. Думали люди — навсегда ушел, а он вдруг совсем похудевшим, кожа да кости, опять появился. И снова люди, живущие у большого озера, кормили его и поили, пока человек круглым и довольным не становился.

Так и повелось: насытившись, человек уходил, а возвращался тощим и голодным. Шатался, неприкаянный, туда-сюда, да и превратился в Луну. С тех пор ходит он вокруг Земли так же, как прежде вокруг большого озера бродил.

Ый сирэй

Ый, хаhан эрэ, киһи эбитэ үһү. Ол быдан кэмнэргэ улахан күөл таһыгар дьон эҥинэ олорбут — баайдар уонна дьадаҥылар, кэччэгэйдэр уонна дэлэйгэйдэр. Ол дьон дьиэлэрин ускул киһи кэридэxтиир угэстээҕэ. Кини ас астаан биэрэр кэргэнэ суоҕа, бэйэтэ даҕаны тугу да сатаабата, ол иһин мэлдьи аччык сылдьара. Бэйэлэрэ кур истээхтэр кини иннигэр ааннарын лап гына сабаллара, астаахтар-үөллээхтэр батата ханыар диэри аһатан ыыталлара. Оччоҕо кини санаата көнньүөрэрэ, дьону көрө-көрө үөрэн ырбайара.

Биирдэ кини харам дьахтарга кэлбит уонна аат харата аhатарыгар көрдөспүт. Онуоха дьахтар:

— Аспын буһара иликпин, — диэбит.

Дьахтар барыа дии санаабыта, киhитэ ас буһарын кэтэһэн олорбут. Үөннээх дьахтар эттээх хочуолун бып-бытаан уокка туруорбут, төһө да кэм бардар этэ сиикэйэ сиикэйинэн, буhан биэрбэт. Киhи өр да өр кэтэспит, аччыктаабыт уонна тулуйбакка тахсан барбыт. Дьахтар түргэн үлүгэрдик этин буhара охсубут уонна сиэн кэбиспит. Киһи эрэйдээх, хантан билиэй, ити харам дьахтар сити курдук үгүс ыалдьыты утааран турардааҕын. Олус хоргуйан дьахтар ыалыгар тиийбитэ, олоро хайыы сах утуйан хаалбыттар.

Ол кэмтэн соҕотох барахсан көстүбэт буолбут. Дьон төннүбэт гына барда дии санаабыттар. Арай биирдэ ырыаҕынан ыран, унуох да тирии буолан киhилэрэ тиийэн кэлбит. Күөл таhыгар олорооччу дьон эмиэ аhатан-сиэтэн киhилэрэ төгүрүччү уойбут. Киhилэрэ тоттоҕуна баран хаалар, онтон ыран, хам аччык төннөр үгэстэммит. Ол курдук сүөдэҥнии, ускул-тэскил, төттөрү-таары кэлэ-бара сылдьан Ыйга кубулуйан хаалбыт. Онтон ыла, урут улахан күөлү эргиччи кэрийэринии, Ый буолан Сири тула эргийэ сылдьар буолбут.

Кожэ кукул эл лэбиэ поньоолооги

Ордьоол лэбиэгэлэ хартаальэлнаа эдьулбэн мол5одэгэн. Хойл хартэт илукун нойньэлбэнпэ пугиль-пэдин, мэруйиит, эйрэл нодопэ пугильпэдин, лэбиэгэ нумэньэлбэнпэ пугильпэдин, оожиигэ эдьулбэнпэ пугильпэдин — чуму лэбиэдээйлэ хартэт тадиим. «Тит лэбиэ титтин ходо омо, таат ааник», — мони, титтэ лэбиэгэлэ таат ууйиит, эйрэнидэгэ.


Иркин аай нэмэн пугильэк кэлльэлул йоульэдьэдэгэ: «Туон лэмдик ууй-мэт тит?» Табунгэт монни: «Митин хойл кэйчэ лэбиэгэ модоол можуук ууйиил. Тэт тии эл лэбиэньэйэк, хон хойлнин. Тудэгэк ниэнук». Хойлнин хондэллэ, ниэнум: ‘Мэт лэбиэ кэйк! Чумут лэбиэньэни, мэт эл лэбиэньэйэ». Табунгэ хойл тудин мони: «Тэт эйроол лэбиэгэ таа лэбиэдэк». Йоло5удэ кэбэйльэл. Таа хонут йуедэгэ: тудаа тудэл эйроолгэ, лэбиэ аадэллэ, модони. Тудин нилги эл монну «тии модок». Табунгэ Кежэ монут ньууньэй аай хойлнин хони, мони: «Лэбиэлэ чуму милльэлнаа. Мэтин лэбиэлэк мододин надоноол». Хойл тудин мони: «Хондэллэ, лэбиэньэлбэнпэгэт ансиик!»


Кежэ таат хонут лэбиэньэлбэнпэгэт ниэнут, ансиит, эйрэт, эрчэ лэбиэ минмэлэ. Таа эйрооги чумут хо5оолудиэ, пуикэптиэ миэстэгэт гудэльэл. Таа аамэлэ миэстэдэ-эйлэ «Кожэ мэнмэгоол» монут ниэнунаа. Пиэд албэгэн, шойл албэгэн, кунтукэн, йал5ил йа5илпэгэн, чорхо оольгэн — таа льэнуни. Табун Кожэ эйрэт лондуги туда Кожэ мурэлэ.

Как чёрт Кожэ без земли остался

Все звери когда-то своих хозяев имели: четвероногих зверей Хозяин, летающих птиц Хозяин, в воде плавающих рыб Хозяин. Между этими хозяевами Бог однажды землю разделил. Каждый взял отведенную ему часть и начал на ней обживаться. Чёрт Кожэ тоже был чьим-то Хозяином. Пришёл и спрашивает:

— Эй, вы, что делаете?

— Мы на Богом данной земле устраиваемся. А ты, безземельный, иди к Богу, попроси у него земли для себя! Кожэ к Богу явился и кричит:

— Дай мне землю! Все с землёй, а у меня нету!

— Где ты ходил, — отвечает Бог строго, — на той земле и живи.

Кожэ назад отправился. Шёл-шёл и убедился, что там, где он раньше бродил, другие хозяева живут. Никто к себе не зовёт, не приглашает: «Здесь живи». Никому не нужен Кожэ. Пришлось ему к Богу вернуться:

— Мою землю всю взяли! Дай землю!

Пристал, как колючка. А у Бога уже нет свободной земли:

— Иди, — советует Бог, — к земельным, у них проси.

Стал Кожэ у всех, кто навстречу попадётся, землю выпрашивать. Наконец, выделили ему землю. Понятно, что хорошую, не дали. Досталась чёрту болотистая, хилая земля. Стал он на ней беситься, прыгать да плясать. И так-то земля негодная, а тут из-за его скачков везде кочки, ямы и бугры появились.

Поэтому озёрные берега, места среди редколесья и по краю тундры юкагиры называют: «Кожэ прыгал». Такие у чёрта владения — одни ржавые кочки да ямы.

Хожэ абааһы хайдах сирэ суох хаалбытай

Кыыллар бары хаhан эрэ, тус-туһунан хаhаайыннаах эбиттэр: түөрт атахтаахтар — Хаһаайыннара, ууга устар балыктар — Хаhаайыннара. Арай биирдэ Таҥара кинилэргэ сир үллэртээбит. Өлүүлэрин ылан, кыыллар олохторун оҥостон барбыттар. Хожэ абааһы эмиэ ким эрэ Хаһаайына эбит. Кини кыылларга кэлэн:

— Бу эhиги, тугу гынаҕыт? — диэн ыйыппыт.

— Таҥара биэрбит сирин оҥостобут. Эн, сирэ суох, баран бэйэҕэр Таҥараттан сирдэ көрдөө! — диэбиттэр.

Хожэ Танараҕа тиийэн:

— Миэхэ сирдэ өлүүлээ! Бары сирдээхтэр, миэхэ эрэ мэлигир! — диэн хаһыытаабыт.

— Ханна сылдьыбыккыный да, ол сиргэ олор, — диэбит кытаанахтык Таҥара.

Хожэ төннүбүт. Баран испит, баран испит, өйдөөн көрбүтэ кини урут сылдьыбыт сиригэр атын хаһаайыттар олороллор. «Кэл, олор», — диэн ким да ыҥырбатах. Хожэ кимиэхэ да наадата суох, ол иһин эмиэ Таҥараҕа төннөргө күһэллибит.

— Мин сирбин барытын былдьаабыттар! Атын сирдэ аҕал!

Ытырыык от курдук араҕан биэрбэтэх.Таҥара иллэҥ сирэ суох эбит.

— Сирдээхтэргэ бар, — диэбит Танара, — кинилэртэн көрдөс.

Хожэ көрсүһэ түспүт кыылларыттан барыларыттан сир көрдөспүт. Кэмниэ кэнэҕэс, дьэ, сиргэ тиксибит. Биллэн турар, үчүгэйи биэриэхтэрэ дуо? Абааһыга сииктээх, ньиксик сир түбэспит. Кини абааһыта киирэн ыстаҥалаа да, эккирээ да буолбут. Бэйэтэ да мөлтөх, саарбах сир онон-манан куоhаахтанан оҥхойбут, бүтүннүү дулҕанан көрбүт.
Ол иһин күөллэр, туундара кытыыларын дьукаагырдар: «Хожэ ыстаҥалаабыт сирэ», — диэн ааттыыллар. Абааhы сирэ оннук буолар, дулҕа да оҥхой.

Шойн паай

Пулундиэ льэчи, тэрикэньи. Атахун мархльуолэ мархльуеньэй. Йалмаштэги йукуодьэд уек аай мархилэк. Абуолтантэлэ эсиэги йал5иньэдэгэ уожиинин пэшшэйм.

Пулундиэ тэрикэдэньэ амдэни. Нумеггэдэгэ атахун паайпэк поньоонил. Чомуолтан лосилнин кобэсь. Лукуочилбэн нумогэ поньоой. Паабааги нуменин киэсь — эмдьэгита5а ойльэ!

Ибильэт мадаай. Ибильэт мододэгэ эмдьэгита5а шоги.

— Паабаа, ходиэт ибильэк?

Паабааги мони:

— Тэтэк шо5ушэмэ.

<p align="”justify”">Йонжууни. Угуйэлмэ эгиэни. Тудэ эмдьэгэлэ койкильнин игэйэлэ йодом. Лосилнин кобэсь йододэллэ. Лосилгэт киэсь — молин игэйэ йодуол, эмдьэги ойльэ.Эймэптэгэ чомуодьэд иболэк льэл. Тудэ эмдьэгэлэ таат ансийэйм. Чодосьал лаки онжэсь. Онжэйдэгэ йарха чумут хонжой. Тинтан йархан хонжуол иболнин ньутньэй. Паай иболгэ йахай. Эмдьэги ибол мол5от ибильэллэ медись. Паай таа йахай иболнин, молло медись:

— Мэт эмдьэ кэйк!

Иболгэт шоромод ажуу медись:

— Мэт кенмэ, эл кэйтэйэ. Тэт титэ мэтэйк паайпэнуодьэ. Мэт кенмэ, мэт архиин эл кэллэк, эл шоромо титэмиэдьэ, инльэсьэк.

Паай мони:

— Эл кебэйтэйэ, мэт эмдьэ кэйк.

Паай йуем: тинтан анньэлбэн иболгэт эгэдэсь, йо5улги шейльэк, унэмэпки чомуодьэ шейпэк. Тинтан шойльэ унэмэньул паай иболгэт эгэдэллэ кенмэлэк йуелиэмэлэ. Туда андьэгэлэ тибо5отум. Андьэлэ тибо5отэгэ ибол хонжоди чокчэм. Паай инльэй.

Тинтан шейн паай кенмэнин шоромон паайнин мони:

— Тэт эмдьэ от эл миндьэ. Тит эсиэ уожиинин тит паабаагэлэ пэшшэймэлэ. Тит паабаа уожиигэ йиэрэллэ алмэнуот кудэй, тит эмдьэгэлэ мэтин тудэл йал5иньэт кэйлуоги. Кобэйк, тэт эмдьэ эл кэйтэйэ.

Шоромон паай таат унунгэ льэдудэ ибильэт кобэсь. Чуотэ хони. Хонут йуодэдэгэ омниипэ нумоньэллэ модууни. Паай хони, йахай. Йал5ин коудэк модуул. Таа йахай — майлэги йэдуодьэ паайк нумегэт укэсь. Тинтан кэлул паайгэлэ нугэндэгэ миндэллэ нумонин шэйрэм. Тинтан майлэдэ йэдуол паай пулутньэй, Пулутки адилэ эмдьэни. Тинтан кэлул паайгэлэ тинтан адил альаа модотом.

Майлэдэ йэдуол паай кэлул паайнин мони:

— Мэтул лэйдиимик?

Тинэ кэлул паай мони:

— Тэтэк эл лэйдиимэ.

Майлэдэ йэдуол паай мони:

— Тэт паабаануодьэ. Мэт эсиэ тудаа йал5иньэлгэ уожиинин пэшшэйм. Тан тэт паабаануодьэ. Таасилэ тинтан адил тинэ кэлул паайгэлэ тэрикэнуол мидьум.

Таат модони.

Каменная женщина

Жили однажды старик со старухой. Было у них три дочери. Старик шаманом считался. Как-то раз во время камлания он по какой-то причине старшую дочь в воду бросил. Остались у них две дочери. Прошло время, и умерли старик со старухой. Дочери сами стали вести хозяйство. Зимой пошла та, что была старше, за дровами. Ждала, ждала её младшая, скучно ей стало, и пошла она к реке. А когда вернулась домой, видит: сидит сестра и плачет.

— Скажи, отчего ты плачешь?

— Тебя потеряла, нигде не могла найти…

На следующее утро старшая снова в лес за дровами собралась. Привязала она сестрёнку ремнём к столбу, чтобы та не убежала, и отправилась в лес. Вечером пришла, а на столбе лишь узел остался. Нет девочки! Искала её девушка, искала, имя на все стороны крича¬ла, — не откликается. К речке старшая сестра спустилась.
На той стороне реки высокая скала стоит. Вдруг лед на реке как расколется надвое! Широкая щель через реку до самой скалы протянулась. Добежала девушка по льду до подно¬жия, слышит, — а из скалы плач младшей сестры доносится. Тогда закричала она:

— Отдай мою младшую сестру!

Загрохотала скала на человеческом языке:

— Я тоже женщина, как и ты. Девочку не отдам, себе оставлю. Не подходи ко мне близко, а то испугаешься!

Девушка говорит ей:

—Никуда я не уйду и тебя не боюсь! Отдай сестрёнку!

Тогда каменная женщина из горы показалась. Ох, и страшная! Вместо носа и ушей плоские камни торчат, глаза как валуны, а рот на пещеру похож. Стала она на девушку смотреть, глазами-валунами ворочать. Моргнёт глазом, — трещины во все стороны разбегаются. Испугалась девушка.

Каменная женщина рокочет:

— Не собиралась я твою сестрёнку забирать. Но случилось такое: твой отец-шаман в воду вашу старшую сестру бросил. Она вниз по течению поплыла, пристала к берегу и шаманкой стала. И вот, шаманя, младшую сестру мне отдала. Не бойся, обижать её не стану, хорошо ей будет… Уходи, больше не увидишь девчонку!

Заплакала девушка и пошла вниз по течению. Долго ли шла, недолго ли, а увидела, наконец, дом на берегу и звук бубна. Встретила её незнакомая женщина, в свой дом повела, и спрашивает:

— Меня знаешь?

— Нет, — отвечает девушка.

— Я — твоя старшая сестра. Меня отец когда-то, шаманя, в воду бросил. Хорошо, что ты меня нашла. Не печалься о младшей, непослушная она. Теперь вместе будем жить. Хорошего мужа тебе найдём!

Таас дьахтар

Былыыр-былыр оҕонньордоох эмээхсин олорбуттар. Кинилэр үс кыыстаахтара. Оҕонньор ойуун эбит. Арай биирдэ кыырар кэмигэр, тоҕо эбитэ буолла, улахан кыыһын ууга бырахпыт. Кэмнэрэ кэлбитигэр оҕонньордоох эмээхсин өлбүттэр. Икки кыыс бэйэлэрэ көрүнэн хаалбыттар. Кыһын улахан кыыс мас киллэрэ тыаҕа тахсыбыт. Кыра кыыс кэтэһэ сатаан баран чуҥкуйбут уонна өрүскэ киирбит. Дьиэтигэр кэлбитэ, эдьиийэ ытыы олорор.

— Эдьиий, тоҕо ытаатыҥ?

— Эйиигин сүтэрэн, ханна да суоххун …

Сарсыныгар улахан кыыс эмиэ мас мастыы бараары хомуммут. Балтын, ханна да куоппатын диэн, остоолбоҕо курунан баайан кэбиспит уонна эмиэ тыаҕа тахсыбыт. Киэһэ кэлбитэ, остоолбоҕо быа түмүгэ эрэ хаалбыт. Балта суох! Эдьиийэ аатын ааттаан ыҥыра сатаабыт, хаһыытаабыт, өр да өр көрдөөбүт. Ким да хоруйдаабатаҕыттан, эдьиийэ үрэххэ киирбит.

Үрэх нөҥүө үрдүк таас хайа турара. Эмискэ өрүс мууһа икки аҥыы хайа барбыт! Үрэҕи ортотунан быһан, кэтит хайаҕас аҥас гыммыт. Улахан кыыс муус устун хайа тэллэҕэр сүүрэн тиийэн иһиллээбитэ, хайа иһиттэн балтын ытыыр саҥата иһиллибит.

— Балтыбын төннөр, аҕал! — диэн улахан кыыс хаһыытаабыт.

Хайа саҥаран лүhүгүрээбит:

— Мин эмиэ эн курдук дьахтарбын. Балтыгын биэрбэппин, бэйэбэр хаалларыам! Чугаһаама, миигиттэн куттаныаҥ!

Улахан кыыс:

— Эйиигиттэн куттаммаппын! Барыам суоҕа. Балтыбын аҕала тарт! — диэбит.

Арай хайаттан таас дьахтар тахсан кэлбит. О, ынырыгын даа! Мурун, кулгаах оннугар хаптаҕай таастар адаарыспыттар, хараҕа күрбэ тааһынан көрбүт, айаҕа көҥдөй хаспаҕынан анайбыт. Күрбэ таас харахтарынан эргитэлии-урбаталыы кыыhы одууласпыт. Чыпчылыс гыннаҕына, үрэх мууһа хайыта барар. Кыыс куттаныы бөҕөнү куттаммыт.

Таас дьахтар саҥаран лүҥкүйбүт:

— Балтыгын былдьыыр санаам суох этэ. Эн ойуун аҕаҥ улахан эдьиийгин ууга бырахпыта, сүүрүк устун устан кэлэн кытылга тахсыбыта уонна удаҕан буолта. Кини кыыра сылдьан кыра балтын миэхэ биэртэ. Куттаныма, атаҕастыам суоҕа, этэҥҥэ буолуо … Аны хаһан да кинилиин көрсүөҥ суоҕа!

Улахан кыыс ытыы-ытыы, сүүрүгү батыһан аллара түспүт. Төһө кэм ааспыта биллибэт, арай үрэх үрдүгэр дьиэ турарын көрбүт уонна дүҥүр тыаһын истибит. Кинини билбэт дьахтара үөрэ көрсүбүт, дьиэтин иһигэр киллэрбит уонна:

— Миигин билэҕин дуо? — диэн ыйыппыт.

— Суох, — диэбит кыыс.

— Мин эн эдьиийинэбин. Хаhан эрэ миигин аҕам ууга бырахпыттаах. Балтыбыт туһуттан санаарҕаама, кини киhи тылын истибэт этэ. Миигин булбутуҥ үчүгэй. Аны бииргэ олоруохпут, эйиэхэ үчүгэй кэргэн булуохпут.

Пайпэ таасилэ мээмээ

Чуолэ омнии параагэ иркин найпэ шо5иэльэл. Хонут, эйрэт иркин йургуук нуммэлэ. Тан йургуугэ шейльэл, тамун мээмзэ абут оольэл. Таа мээмээ ходоольэлул. Тан пайгэлэ эл йоуло5иильэл тан мээмээ. Ньэханидэ хоноол можуу эл лэйдиит таа мэамээньэ абудаальэл. Чиэдьэгэ эйрэт йархэдэллэ, пугэсьэгэ йонжоот эдьиэльэл. Таат мэжжэйдэллэ, лэндоольнульэл.

Мээмээ мэжжэйнидэ тудэ шашхул ньэльиинумлэ, тан пайпэнин аай ньэльиинум, табунгэ йубэгэнульэл.
Таат чиэдьэ сиськин мээмээньэ ходоольэлни мээмээ нумэгэ. Поорэмэ укэйльэлни тан нумэгэт. Мээмээ тан пайпэгэлэ тудэ модолоодэ нумэгэ йохтаальэлум. Пайпэ шоромоньулпэги айаа-льэлни тан пайпэ эйрэт йахалоодэгэ. Чумут молльэлни, амдэй, шо5иэдэгэ.

Шоромо титэ модот тудэ шоромоньулпэгэ иркин параагэ тан пай уоньэльэл. Уоги чоммут мээмээноот гудэльэл. Иркидьэ шоромогэт шэйрэйльэл тан мээмээ уо.

Хамундэ ньэмол5илэк муддэйльэлул. Тан омнии модол лэбиэгэ иркин промушльайньул, нумэ йэкльиэ эгужуй шоромок льэльлул. Тамун куниркильдьоольдъэ куниль куниркильдьоой мээмээк нугут йойлодайльэлмэлэ. Мони онмэгэ: иркин куниль кунильэштэ мээмээк нуктэмэ, монут, тудэ чирчэгэтчэ ходотэмлэ, тиэльэлмэлэ мээмээ ланин. Мээмээ шоромо йуосиидэллэ, ньаасьэлэк ууиаальэлмэлэ шоромонин, ньэнугут, доробостайт титэ лэбиэнин.

Тамун йуот шоромо эгэйльэл, ходит таат ньаа-сьэлэ ууйиим, монут, онмэлэ эйрэшум. Тудэ шоромоньулпэдэгэ иркин пайпэгэ адуоги мээмээ оодьоодэк, тамун оольэлтэй, монут, эдиэсьум ньуудэлэ. Эдиэсьтэгэ мээмээлэ ньуудэлэ, чандэ чирчэгэйдэллэ, шоромо ланин кэлльэл погут, йахадэллэ шоромогэ, айаадэллэ мээмээ. Шоромо аай айаай, монут: «Мэт шоромоньул нуммэ, мэт чирчэгэтчэ молиндьаат эл чирчэгэдэгэ. Мээмээ оольэл тит, мэт шоромоньул».

Женщина и Медведь

Встарые времена одна женщина заблудилась в лесу. Шла-шла и нашла какую-то дыру. Забралась в неё, а это оказалась медвежья берлога, в которой спал Медведь. Идти было некуда и женщине пришлось зимовать в берлоге. Когда ей хотелось есть, Медведь давал лапу, она лизала её и голод отступал. Так прошла зима. Вылезли они из берлоги. Медведь привёл женщину к родному селению. Родственники испугались: они-то считали её давно умершей! Рассказала она всё, что с ней приключилось.

Через некоторое время родился у женщины сын — медвежонок. Она его любила, как матери любят обычного ребёнка, но медвежонок подрос немного и убежал в лес. Прошло несколько лет. И вот один охотник, который за свою жизнь добыл девяносто девять медведей, шагая по тайге, увидел медведя. «Вот и сотый!» — подумал охотник, поднял лук и приготовился стрелять. Медведь, глядя на человека, стал вдруг кланяться издалека, будто здоровался. Удивился охотник и вспомнил, что у его дальней родственницы был сын — медвежонок. Подумал: «А вдруг это он?» Позвал медведя по имени. Тот подпрыгнул, подбежал, начал ластиться, глаза как бусины блестят. Охотник погладил его, радуясь, что не выстрелил. Ведь это был его родственник, хоть и медведь. С той поры юкагиры считают, что медведи родственники по крови людям.

Дьахтар уонна Эһэ

Былыр биир дьахтар ойуурга муммут. Баран испит, баран испит уонна туох эрэ дьөлөҕөһү көрбүт. Онно киирбитэ, эһэ арҕаҕа буолан биэрбит. Арҕахха Эһэ утуйа сытара. Ханна барыай, дьахтар эмиэ ол арҕахха кыстыырыгар тиийбитэ. Иллээхтик кыстаабыттара. Аһыан баҕардаҕына Эһэ баппаҕайын уунара, дьахтар ону салыыра, оччоҕуна аччыктаабыта ааһара.

Оннук кыһыны туораабыттара. Саас арҕахтарыттан тахсыбыттарыгар, Эһэ дьахтары төрөөбүт сиригэр аҕалан биэрбитэ. Аймахтара дьахтары көрөн олус соһуйбуттара. Кинини өлбүт дии саныыллара. Дьахтар дьонугар туох-хайдах буолбутун барытын кэпсээбитэ. Сотору соҕус дьахтар уолламмыта. Эhэ оҕотун, кини ийэ оҕотун таптыырыныы, олус таптыыра. Ол эрээри, эһэ оҕото улаата түһээт, ойуурга куоппута. Хас да сыл ааспыта. Арай тоҕус уон тоҕус эһэни бултаабыт ааттаах булчут тайҕаҕа эһэни көрсө түспүт. «Сүүс эһэни бултаатаҕым буоллун!» дии санаабыт уонна ох саатынан эһэни кыҥаан, ытаары оҥостубут. Арай Эһэ кинини көрөн, ыраахтан тоҥхоҥноо да тоҥхоҥноо буолбут, дорооболоһорго дылы. Булчут муодарҕаабыт, онтон ырааҕынан аймаҕа дьахтар эһэ оҕоломмутун өйдөөн кэлбит.

«Арай кини буоллун?» дии санаабыт уонна Эһэни аатынан ыҥырбыт. Онто үөрэн өрө ыстаммыт, утары сүүрэн кэлэн атаахтаппыт, харахтара оҕуруо курдук кылабачыспыттар. Булчут ыппатаҕыттан үөрбүт, имэрийбит. Төһө да кыылын иһин, аймаҕа буоллаҕа дии! Онтон ыла дьукаагырдар эһэни хаан уруунан ааҕыналлар.

Мал5ийаалоодьэ нойньэйэ чомоолбэн

Чуолэд омнии параагэ чомоолбэн чаальэл, тииттаат иркиэнул нугунульэлнаа. Табун ньиэдьиилгэт ньиэдьиилноот гудэт, эйрэт мэндьэ мэдиил шоромопулгэ йахай. Чомоолбэн монут лэбиэд эндьоон йиэн шоромопул миэстэгэ йахальэл. Кэ-лут, кэлут таа йахальэл. Тан эндьоонгэлэ чуjлэд омнии ханисьэпул ханиинунульэлнаа, иилэмэдэ нуунульэлнаа, кудэдэнульэлнаа, кэбэйнульэл.

Табун ньиэдьиит, ньиэдьиириит титтэ мол5он эгужунульэлни, табун ньиэдьиириит йуодин. ходимиэ промышлэ оольэл тин унун йамулгэт, кэнмэ унун лапин, тан миэстэгэ мидот эйрэл шоромопулгэн. Таат эйрэт ньэмол5ил айии чомоолбэн нингумульэл. Чуота нугунульэлнаа, чомоолбэн ханиинут кисиэльэлни. Йукоодьэ толоу эл титимиэльэ чомоолбэн. Чомоолбэн нойл хаардэлэ угурчэлэк тоттосьнульэлнилэ, хаардэлэ ньиэрэк ууйоольэлнилэ, мурэлэк, оолэк, йоу5одариик.

Таат эйрэт иркин параагэ иркин чомоолбэн чугэдэ инэринмиэдьоодэк йэдууйиэльэл. Чомоолбэн чугэ нуктэллэ, ансиит хоннодээйиэ, тан чугэн кэлунульэл таатльэт тан ансиинилэ чомоолбэн чугэдэгэн. Хонут тан о5оол чомоолбэнгэлэ шэгэшэйнульэлум.

Тин ханисьэпул ханиинут эл шарнульэлни, табун аай ньиэдьиилноот гудэльэл. Ходит табун таат гудэ? Ходит эл шарнуни?

Тии-таа модол, хонуйиит эйрэл шоромопулгэ ханисьэпул льэльэни. Чумут ньэлэйдиит, ходит таатмиэ ньиэдьиит, монут, оулудьаат эгужунульэлни.

Иркин мидот эйрэл омниипэгэ алмэ льэлни, ханисьэ льэлни.

Омниипэ чумут лэндоольэлни. Иркидьэ тан алмэнин молльэлни:

«Кимдьэш, мит чугэ йуок, ходит таат гудэлэк, эндьоон эл мэт кэйну». Табунгэ молльэл: «Йуот хододо». Иркин угуйэлмэ титтэ ханисьэнин молльэл: «Гудэльэйк, тин мит унун атахшэштэ йиэргэ чомоолбэнпэлэк льэнил. Танидэ хон. Тэт йолаат мит кэлтиили».

Тан ханисьэпки кэбэйльэл тан алмэ ороолдэ лэбиэдин. Таат хонут йуедэгэ — чомоолбэн чугэгэ йахальэл. Нингэй чомоолбэн оольэлни. Дьэ мугэньит, эйрэт о5оолопэдэгэ йаан чомоолбэдэк нуммэлэ.
Таат йуедэгэ — атахун чомоолбэдэк кэбэйльэлни. Табунпэгэлэ таат ханиим, иркиэл шажжум, иркиэт киэдэгэ хони. Таа йуодэгэ: тан киэйоол чомоолбэн ходимиэ эрэ мол5исьэплэк льэнил мэлуттэгэн, тин хожидалбэ ланин польбуроой. Йуодэгэ — пуддэгэ шарэк имол. Табунгэлэ таат айлаам, айдэгэ таат лосидайльэл, чомоолбэн хоноодэгэ.


Таа йуодэгэ — чомоолбэн йо5ольэл. Таа ньо5оолодэ йолаат иркин йукоодьэл шоромок тан чомоолбэн элидиэк минмэлэ. Киэгудэ тандьиэт чугоон эньдьэ йодугэ йоодайльэл. Тан мит ханисьэ тудэ чомоолбэн эл йуо чуон тан шоромолэк ханиэльэлмэлэ.

Таа йодугэ йоодайлоодэгэ хондэллэ, йахадэллэ, йуолооги: чугэ ойльэ.

Таат иркэйдэллэ, йоло5удэ йоодась тудэ чомоолбэн ланин. Хондэллэ, йахадэллэ, йуом — тин чомоолбэн киэйоол нойпэги илэклоой. Тангэлэ ньэлбэттэллэ, ньэлэмэдээйлэ эл мин чуен нумэ ланин кэбэйльэл. Йахадэллэ нумэгэ, ньиэдьии